Nationaal Rijtuigmuseum

Glazen Brik

Brik

De glazen brik of kerkbrik was op het platteland een veelvoorkomend rijtuig, dat nog tot ver in de 20e eeuw gebruikt werd voor particulier personenvervoer. Toen het rond de eeuwwisseling van 1900 de Nederlandse boerenstand voor de wind ging, werden massaal nieuwe brikken besteld, die soms tot na de Tweede Wereldoorlog in gebruik bleven.

Rijtuigen bleven in gebruik tot ver in de 20e eeuw, omdat de Industriële Revolutie niet direct tot massale mechanisering van al het vervoer leidde. Op het platteland bleef bijvoorbeeld het paard nog lang aanwezig; in het landbouwbedrijf zélf, in het vervoer van de producten, maar ook in het personenverkeer.

En veelvoorkomend rijtuig op het platteland was de ‘brik’, voortkomend uit de Engelse ‘break’, waarop in Nederlandse naar hartenlust gevarieerd werd. Al naar gelang de welstand van de bezitter werd het rijtuig meer of minder rijkelijk uitgevoerd en versierd; er bestond verschil tussen de ‘herenbrik’ en de ‘boerenbrik’. De eerste werd onder andere door de adel gebruikt als sport- of menrijtuig, de tweede was er voor meer algemeen personenvervoer.

Rond de eeuwwisseling van 1900 maakte de boerenbrik nog een belangrijke ontwikkeling door. Na de landbouwcrisis in het laatste kwart van de 19e eeuw ging het de Nederlandse boerenstand weer voor de wind. Economische groei, bevolkingsgroei en verstedelijking (meer monden te voeden!) brachten geld in het laatje. De reeds bestaande auto was rond deze tijd nog vooral een ‘avonturen¬machine’ en op het platteland geen optie; er werden massaal nieuwe brikken besteld. ‘Glazenbrik’ genoemd, vanwege de grote ruiten of ‘kerkbrik’ naar het gebruik voor de zondagse kerkgang. Welgestelde agrariërs lieten zich graag uitgebreid en voor iedereen zichtbaar naar de kerk rijden; ook op het platteland was het belangrijk van je status en rijkdom te getuigen.

Een goed voorbeeld is de brik van de boerderij van de familie Smid te Paterswolde, gebouwd rond 1900 en -aan de wieldoppen te zien- geleverd door A.J. Cezar Rijtuigmagazijn te Groningen. Sinds 1970 behoort dit rijtuig tot de collectie van de stichting Paard en Karos; het bevindt zich in het Nationaal Rijtuigmuseum te Leek.

Ontwikkeling:

Paardentractie

Argumentatie:

De glazen brik of kerkbrik vertegenwoordigt als variant op het type van de 'brik' een belangrijk fenomeen in de mobiliteitsgeschiedenis van de beter gesitueerde plattelandsbevolking. De rond 1900 gebouwde brikken vormen ook een soort 'zwanenzang'; welgestelde agrariërs stapten met name tijdens het Interbellum en soms pas na de Tweede Wereldoorlog langzaam maar zeker over op de auto, waar toen het enigszins riskante en avontuurlijke inmiddels wel vanaf was.

Locatie:

Borg en Rijtuigmuseum Nienoord te Leek

Links: