Kleitrein

Stoomlocomotief Duiveltje met kipwagens

Omvangrijke woningbouw na de Eerste Wereldoorlog maakte grootschalige baksteenproductie nodig. Daardoor ontstond langs grote rivieren een rij steenfabrieken. Die gebruikten smalspoortreinen voor de aanvoer van klei vanaf kleiputten. Locomotief ‘Duiveltje’ vormt met bijpassende kipwagens van Steenfabriek IJsseloord bij Arnhem een kleitrein. Die werden begin 20e eeuw overal gebruikt bij steenfabrieken.

Voor steenfabrieken was de beschikbaarheid van klei belangrijk, zodat ze meestal gevestigd waren in of bij kleigebieden. Met name langs de grote rivieren kwamen veel steenfabrieken voor, niet alleen vanwege de aanwezige rivierklei, maar ook omdat de bakstenen dan per schip konden worden afgevoerd. De klei werd gewonnen in zogenaamde kleiputten, die dichtbij de rivier waren gelegen. Met behulp van smalspoortreinen werd de klei naar de steenfabrieken gebracht. Omdat de kleiputten op een gegeven moment uitgeput waren kwamen deze in de loop van de jaren steeds verder van de steenfabrieken af te liggen en werden de aanvoerlijnen steeds verlengd en verlegd. Het gebruikte smalspoor leende zich daar goed voor; het was licht, relatief goedkoop en gemakkelijk verplaatsbaar. Smalspoor verzorgde ook het gehele intern transport.

In 1927/1928 kocht de steenfabriek IJsseloord bij Arnhem twee stoomlocomotieven van de Duitse fabrikant Orenstein & Koppel, afdeling Montania, Nordhausen, voor het vervoer van de klei. Stoomlocomotief ‘Duiveltje’ is tot 1971 in gebruik geweest bij deze steenfabriek. De naam ‘Duiveltje’ had de locomotief te danken aan het beeldje van een duiveltje dat voor de schoorsteen stond. De stoomketel van de locomotief bleef bewaard en is op het onderstel van een soortgelijke locomotief gezet. Zo is de stoomlocomotief van de Stoomtrein Katwijk Leiden ontstaan. De steenfabriek beschikte ook over een groot aantal kipkarren, waarin de klei werd vervoerd. Ook daarvan is er een aantal bij de Stoomtrein Katwijk Leiden terechtgekomen.

Ontwikkeling:

Verstedelijking

Argumentatie:

Het ensemble van steenfabriek ‘IJsseloord’ representeert een belangrijk fenomeen in de Nederlandse geschiedenis: de kipwagentrein, zoals die ten behoeve van het vervoer van klei naar de steenfabrieken in groten getale voorkwam in Nederland.

Argumentatie object:

Het feit dat deze smalsporige stoomlocomotief de laatste was die in Nederland in gebruik geeft dit object met bijpassende kipwagens een extra symboolwaarde.

Locatie:

Stoomtrein Katwijk-Leiden, Valkenburg

Links: