Smalspoor en wegenbouw

Stoomlocomotief ‘Zanen & Verstoep’ met zware kipwagens

Het ensemble van locomotief nr. 9 van aannemer 'Zanen & Verstoep' vormt met de bijpassende kipwagens een zandtrein, zoals die in de eerste helft van de 20e eeuw overal in Nederland werd gebruikt bij grote bouwwerken. Ook bij het aanleggen van rijks- en provinciale wegen speelden dergelijke zandtreinen een grote rol.

De stoomlocomotief is gebouwd in 1920 door Linke Hofmann in Duitsland. In 1931 kocht aannemingsbedrijf Zanen & Verstoep uit Den Haag de locomotief voor het vervoer van zandtreinen.

Dergelijke treinen werden ingezet als bij grote bouwwerken flinke hoeveelheden bouwzand nodig waren. Ze worden tot het zogenaamde ‘industrieel smalspoor’ gerekend, een lichte vorm van railvervoer met opneembare en gemakkelijk verplaatsbare spoorrails en kleine locomotieven en wagens. Zo kon de rails worden opgepakt en een stuk verlegd als ter plekke voldoende zand was gestort. Na afloop van het werk werd het gehele spoorbedrijf verhuisd naar een andere plek in het land, waar zandtransport nodig was. De aannemingsbedrijven konden in de eerste helft van de 20e eeuw niet zonder dergelijke zandtreinen bij de bouw van de grote uitbreidingswijken, fabrieks- en haventerreinen, dijken, spoorwegen en wegen. Wat dat laatste betreft is de relatie met de automobiel interessant; tijdens het interbellum werd voor het eerst begonnen met het op grote schaal ontwerpen en aanleggen van rijks- en provinciale wegen. Locomotief nr. 9 van Zanen en Verstoep werd onder andere gebruikt bij de aanleg van de autosnelweg Den Haag – Rotterdam, de eerste snelweg in ons land. Het is een ‘zware jongen’ voor het industrieel smalspoor.

Bij dergelijk werk waren wagens nodig. Ook die waren bij Zanen & Verstoep relatief groot en zwaar; de kipwagens met een inhoud van twee kubieke meter behoorden tot de ‘gigantjes’ onder het industrieel smalspoor.

Ontwikkeling:

Wegennet

Argumentatie:

Het ensemble van 'Zanen & Verstoep' representeert een belangrijk fenomeen in de Nederlandse geschiedenis: de zandtrein, zoals die ten behoeve van grote bouwwerken met name in de eerste helft van de 20e eeuw werd gebruikt. Wat mobiliteitsgeschiedenis betreft is de inzet van zandtreinen bij de aanleg van wegen interessant.

Argumentatie object:

De betrokkenheid van locomotief nr. 9 van Zanen & Verstoep bij de aanleg van de eerste snelweg in ons land geeft dit object met bijpassende kipwagens een extra symboolwaarde.

Locatie:

Stoomtrein Katwijk-Leiden, Valkenburg

http://www.stoomtreinkatwijkleiden.nl/