Nationaal Rijtuigmuseum

Statieberline

Berline

De 'berline' werd ontwikkeld in de 17e eeuw; door een nieuw systeem van ophanging werd het een belangrijke verbetering op rijtuiggebied. Als 'statieberline' werd dit hét luxerijtuig voor de elite, dat het vol hield tot het einde van het 'hippomobiele tijdperk'. De statieberline van Sophia Gravin van Wassenaer is met bouwjaar 1820 de oudste berline die in ons land bewaard bleef.

Rijtuigen werden eeuwenlang gebruikt voor het vervoer van personen over land. In de loop van de tijd ontwikkelde zich een groot aantal verschillende typen en varianten naar bouwwijze, regio van gebruik en gebruikersgroep.

Een reeds lang bestaand en voornaam type rijtuig is de zogenaamde ‘berline’ uit de 17e eeuw en een belangrijke verbetering op rijtuiggebied. Door een nieuw systeem van ophanging en vering (denk aan de slechte wegen in die tijd) ontstond een zeer comfortabel rijtuig, dat over heel Europa tot standaard-reiskoets werd. Als ‘statieberline’ of ‘galaberline’ werd dit type zeer luxe en rijk gedecoreerd uitgevoerd, met een rijtuigkast met interieur en beklede bok naar de laatste mode, hét vervoermiddel voor de echte elite; in ons land de Oranjes en de hoge adel. Paarden, koetsiers en palfreniers werden al even rijkelijk en modieus uitgedost om te laten zien, hoe ‘breed men het had hangen’; bij uitstek een middel om de maatschappelijke status te etaleren! Ondanks de ontwikkeling van modernere rijtuigtypen in de 19e eeuw hield de berline het vol tot het einde van het ‘hippomobiele tijdperk’; waarschijnlijk is in Nederland het laatste exemplaar gebouwd rond 1910. De statieberlines van het Koninklijk huis (waaronder de Gouden koets) zijn overigens nog jaarlijks te zien op Prinsjesdag.

De oudste bewaard gebleven statieberline in ons land werd gebouwd in 1820 in Engeland en was eigendom van Sophia Gravin van Wassenaer, grootmeesteres van Anna Paulowna, echtgenote van de latere Koning Willem II. Gravin Sophia was afkomstig van Huize Ruurlo. Daar heeft dit rijtuig zich ook altijd bevonden, tot het in onbruik raakte en begin jaren 1960 naar het Nationaal Rijtuigmuseum in Leek ging.

Momenteel (2016) wordt het rijtuig op initiatief van de ‘Stichting Hippomobiel Erfgoed’ gerestaureerd. Het is de bedoeling dat het verhuist naar het koetshuis van kasteel Twickel in Delden, om het voor publiek tentoon te stellen.

Ontwikkeling:

Proloog

Argumentatie:

De statieberline van Sophia Gravin van Wassenaer representeert een zeer luxe type rijtuig met een nieuw en comfortabel veersysteem, een rijtuig dat in ons land bij de echte elite zo'n tweehonderd jaar wijdverbreid en beeldbepalend was.

Argumentatie object:

Met bouwjaar 1820 is dit de oudste berline die in ons land bewaard bleef. Met het type lantaarns, het interieur en de bekleding van de bok is ze typerend voor het modebeeld in die tijd en kan het rijtuig op overtuigende wijze gedateerd worden. Het rijtuig kan tenslotte gerelateerd worden aan de adellijke kringen in Den Haag rond Koning Willem I, die in de eerste decennia van de 19e eeuw een groep invloedrijke families om zich heen verzamelde om zijn machtspositie te versterken.

Locatie:

Borg en Rijtuigmuseum Nienoord te Leek

Links: